W świecie pszczelarstwa coraz częściej zwracamy uwagę nie tylko na choroby i pestycydy, ale także na bardziej subtelne, choć nie mniej groźne czynniki wpływające na zdrowie pszczół. Jednym z nich jest sztuczne światło w nocy, czyli tzw. ALAN (Artificial Light at Night).
Choć wielu z nas nie przywiązuje do niego większej uwagi, to nowe badania opublikowane w czasopiśmie Scientific Reports rzucają na ten temat nowe, niepokojące światło.
Pszczoły też muszą spać
Tak jak ludzie, pszczoły potrzebują snu, by prawidłowo funkcjonować. Sen pozwala im odpocząć, zregenerować organizm i skutecznie komunikować się z innymi członkami kolonii. Co ciekawe, jako młode pszczoły (nurse bees), nie wykazują jeszcze wyraźnych rytmów dobowych. Dopiero jako zbieraczki (foragers), gdy zaczynają regularnie opuszczać ul, ich zegar biologiczny zaczyna działać pełną parą.
Co zrobili naukowcy?
W eksperymencie badacze z Uniwersytetu Kalifornijskiego umieścili pszczoły w specjalnych klatkach i poddali je trzem warunkom: stałemu światłu (LL), stałej ciemności (DD) oraz klasycznemu cyklowi 12h światła i 12h ciemności (LD). Przez pięć dni obserwowali ich zachowanie, koncentrując się na oznakach snu, takich jak bezruch czułków, brak wentylacji brzusznej i nieruchomość odnóży.
Jak wyglądał eksperyment?
Pszczoły umieszczono w przezroczystych klatkach z woskowym plastrem, dwoma strzykawkami z roztworem cukrowym i paskiem feromonu matecznego, aby zachowały się jak w normalnym ulu. Klatki znajdowały się w inkubatorze w temperaturze 24°C i wilgotności 50%.
- W grupie LL (stałe światło) pszczoły były cały czas oświetlane białym LED-em o natężeniu 2,7 µmol/m²/s. Świato docierało do wnętrza klatki z góry, a intensywność była mierzalnie niższa przy dnie. Pszczoły instynktownie przenosiły się w dolne, ciemniejsze rejony.
- W grupie DD (stała ciemność) nie stosowano żadnego oświetlenia. Użyto kamer na podczerwień (850 nm), których pszczoły nie widzą, więc nie zaburzały ich rytmu.
- Grupa kontrolna LD miała standardowy cykl dobowy: 12 godzin światła i 12 godzin ciemności.
opis do zdjęcia :
A – Klatka eksperymentalna, w której przebywały pszczoły: w środku znajdował się plaster wosku, pokarm i pasek z feromonem królowej.
B – Dzika kolonia pszczół osiedlona na drzewie, poza ulem, zbudowała własne plastry na otwartej przestrzeni.
C – To samo gniazdo nocą, oświetlone przez miejską latarnię – przykład, jak pszczoły mogą być narażone na sztuczne światło w naturalnych warunkach.
Co się okazało?
Pszczoły przebywające w stałym świetle zaczęły spać znacznie mniej po około 3 dobach eksperymentu. Ich sen był płytszy, częściej zakłócany przez inne pszczoły, a rytm dobowy uległ rozregulowaniu. Co więcej, pszczoły instynktownie próbowały unikać jasnego światła, przenosząc się do dolnych, ciemniejszych części klatek.
Porównując z grupami DD i LD, to właśnie pszczoły LL miały najbardziej zaburzone rytmy snu i najwyższy poziom „jostlingu” — czyli fizycznego zakłócania snu przez inne osobniki.
Dlaczego to ważne dla pszczelarzy?
Zaburzenia snu u pszczół to nie tylko ciekawostka naukowa. Brak odpoczynku oznacza spadek efektywności w komunikacji (np. w tańcu werbunkowym), obniżoną zdolność do orientacji przestrzennej, a ostatecznie — zmniejszenie kondycji całej rodziny pszczelej.
W miastach, gdzie coraz częściej stawia się ule na dachach i balkonach, ekspozycja na światło uliczne może być nieunikniona. Dlatego też warto zadbać o to, by ule były ustawiane w miejscach osłoniętych od bezpośredniego oświetlenia lub stosować ekrany ograniczające dostęp światła do wlotka.
Warto podkreślić, że choć eksperyment przeprowadzono w warunkach laboratoryjnych, jego wyniki odnoszą się bezpośrednio do realnych zagrożeń występujących w środowisku miejskim. W miastach pszczoły są często narażone na sztuczne światło w nocy — czy to poprzez światła uliczne, podświetlenia budynków, czy inne źródła oświetlenia zewnętrznego. Dotyczy to zwłaszcza uli ustawionych na dachach, balkonach czy otwartych przestrzeniach blisko miejskiej infrastruktury. W takim kontekście badanie to dostarcza istotnych wskazówek dla praktyki miejskiego pszczelarstwa.
Co dalej?
Badacze sugerują, że następnym krokiem powinno być sprawdzenie, jak ALAN wpływa na geny odpowiedzialne za zegar biologiczny pszczół, a także jak przekłada się na długofalową wydajność kolonii. Już teraz wiadomo, że ograniczenie snu może prowadzić do gorszego wykonywania tańców informacyjnych, a nawet spadku przeżywalności w dłuższym okresie.
Sztuczne światło nocą może zaburzać sen pszczół, prowadzić do rozregulowania ich rytmów dobowych i zmniejszać wydajność całej kolonii. Dla pszczelarzy to kolejny argument za tym, by planować lokalizację uli nie tylko z myślą o dostępie do pożytku, ale także o warunkach środowiskowych — również tych po zmroku.
Sprawdź nasz bestseller! - Fenomen pszczół miodnych
Źródło: Kim, A. Y., Velazquez, A., Saavedra, B., Smarr, B., & Nieh, J. C. (2024). Exposure to constant artificial light alters honey bee sleep rhythms and disrupts sleep. Scientific Reports, 14, Article number: 25865. https://www.nature.com/articles/s41598-024-73378-9
